GÖRÜŞ: FOTOĞRAF ELEŞTİRİSİNE KARŞI DİRENİŞİN NEDENLERİ NELERDİR?

Yapay zekâ ile fotoğraf eleştirisi hakkında her ne hikmetse fikir teatisinde bulunmayı ihmal etmişim. "Hayret!" dedim, kendi kendime... "Hayret!"

Sonra vakit kaybetmeden genel olarak iş birliği yaptığım Gemini'a aşağıdaki soruyu sordum. O da benim gayet tatminkâr bulduğum bir cevap verdi.

Fotoğraf severler belki de bu vesileyle konu hakkındaki görüşlerini gözden geçirir, üzerine yeniden düşünür, geliştirir, eleştirir, tenkit eder ya da daha önce hiç dile getirilmemiş özgün görüşlerini ifade etmek isteyebilirler. Sonuçta maksat, konu üzerine samimiyetle düşünmek...

Not: Aynı soruları birkaç uygulamaya daha sordum. Ortalama olarak cevaplar aynıydı. Gemini'ı tercih etme sebebim ise editoryal olarak daha derli toplu bir formatta bu cevabı bana sunması oldu. Şeffaf olmak adına bu ayrıntının önemli olacağını düşünerek belirtmek istedim.

Cenk Mirat Pekcanattı: Türkiye'de fotoğrafçılar, küratörler, sanat yazarları, akademisyenler vb. fotoğraf eleştiri kültürünün gelişmesini neden istemiyorlar? Kaygıları neler? Eleştirinin olmaması onlara ne sağlıyor?

Bir manipülatör olarak değil, Türkiye'de elinden geldiğince fotoğraf eleştiri kültürünü geliştirmeye çalışan biri, olarak soruyorum. Bunu özellikle belirttim. Çünkü bu temelsiz bir spekülasyon değil, gerçek bir problem. Konuya dair bana kapsamlı bir cevap verebilir misin?

2020 yılında gerçekleştirilen "Fotoğraf Konuşmaları" isimli podcast serisinin ilk bölümünde Ahmet Sel, Cenk Mirat Pekcanattı'yı konuk etmiş ve ""fotoğraf eleştirisi" üzerine kapsamlı bir söyleşi gerçekleştirmiştir. Bu keyifli sohbete yukarıdaki videodan erişebilirsiniz.

Cevaben Gemini aşağıdaki metni paylaştı:

Gemini Pro: Merhaba, bu kesinlikle bir spekülasyon değil; Türkiye’deki görsel sanatlar ve özellikle fotoğraf dünyasının en kronik, en halı altına süpürülen yapısal problemlerinden biri.

Türkiye’de fotoğraf eleştiri kültürünün kurumsallaşamamasının, hatta örtük ya da açık bir dirençle karşılaşmasının arkasında rasyonel (ancak sanatsal açıdan yıkıcı) kaygılar, güç ilişkileri ve konfor alanını koruma içgüdüsü yatıyor.

Bu direncin arkasındaki temel dinamikleri, aktörlerin kaygılarını ve eleştirisizliğin onlara sağladığı "güvenli limanları" birkaç ana başlıkta inceleyebiliriz:

1. Ahbap-Çavuş İlişkileri ve "Network" Kaygısı

Türkiye’de sanat piyasası ve özellikle fotoğraf çevresi oldukça dar, dikey hiyerarşilerin egemen olduğu ve kişisel ilişkilere (network) dayalı bir ekosistemdir.

Kaygıları Ne?

"Bugün eleştirdiğim fotoğrafçı yarın jürisinde olacağım yarışmanın sponsoru olabilir", "Yazısını yazdığım akademisyen haftaya yükseleceğim kadronun jürisinde yer alabilir" ya da "Küratörlüğünü yerdiğim kişi beni bir sonraki prestijli sergiye davet etmeyebilir" korkusu. Sektör o kadar küçük ki, profesyonel bir eleştiri anında kişisel bir husumete, "ekmekle oynamaya" veya dışlanmaya tahvil ediliyor.

Eleştirisizlik Ne Sağlıyor?

Sorunsuz bir sahte barış ortamı.

Kimsenin kimsenin ayağına basmadığı, herkesin birbirini sırt sıvazlayarak onayladığı bir konfor alanı. Eleştirisizlik, bu dar çevrelerdeki aktörlerin birbirlerine sürekli borçlandığı ve karşılıklı çıkar ilişkilerini pürüzsüzce yürüttüğü bir "sosyal sermaye" koruması sağlıyor.

2. Akademik Konfor ve Statüko Savunması

Akademisyenlerin fotoğraf eleştirisine mesafeli durması, genellikle entelektüel üretimsizlik ve metodolojik yetersizlikle doğrudan ilişkilidir.

Kaygıları Ne?

Gerçek bir eleştiri kültürü, nesnel kriterler ve derinlikli bir metodoloji gerektirir. Fotoğrafı sadece teknik (enstantane, diyafram, kompozisyon) veya sığ bir içerik okumasından kurtarıp felsefi ve sosyolojik düzleme taşımak ciddi bir birikim ister. Akademisyenlerin bir kısmı için eleştirinin kurumsallaşması, kendi akademik üretimlerinin, yazdıkları tezlerin veya verdikleri eğitimlerin güncelliğinin ve niteliğinin sorgulanması riskini doğurur.

Eleştirisizlik Ne Sağlıyor?

Sorgulanamaz bir unvan koruması.

Eleştirinin olmadığı bir iklimde, akademik unvanlar tek başına mutlak bir otorite olarak kabul edilir. Üretilen teorik veya pratik işlerin günümüz dünyasındaki karşılığı hiç tartışılmadan, statüko zahmetsizce korunmuş olur.

3. Küratöryel "Yaratıcı Tanrı" Miti ve Pazar Kaygısı

Küratörler ve galeriler, fotoğrafın sanat piyasasındaki değerini belirleyen ve onu "meta" haline getiren aktörlerdir.

Kaygıları Ne?

Eleştiri, piyasanın şişirdiği balonları patlatma potansiyeline sahiptir. Bir serginin arkasındaki kavramsal çerçevenin zayıflığını, eklektikliğini ya da sanatsal derinlikten yoksunluğunu ortaya koyacak bir eleştiri yazısı, hem galerinin prestijini hem de sanatçının ticari değerini doğrudan sarsabilir.

Eleştirisizlik Ne Sağlıyor?

Piyasa manipülasyonunun kolaylığı. Küratörlerin yazdığı ve genellikle süslü, anlamsal açıdan içi boşaltılmış jargondan oluşan "sergi metinleri" eleştirilemediği sürece, vasat işler dahi "büyük başyapıtlar" olarak pazarlanabilir. Eleştirinin yokluğu, sergilenen işin sanatsal değerini sormayı engeller; geriye sadece finansal değer ve PR (halkla ilişkiler) kalır.

"Güzel bir makine... Ama ben daha hafif ekipman tercih ediyorum."

4. Fotoğrafçıların "Narsistik Yaralanma" Korkusu

Türkiye'de fotoğrafçıların (özellikle de isim yapmış olanların) eleştiriyle kurduğu ilişki son derece sorunludur. Eleştiri, sanata değil, doğrudan kişiliğe yapılmış bir saldırı olarak algılanır.

Kaygıları Ne?

"Kral çıplak" denmesi korkusu. Sosyal medyadaki beğeni algoritmalarıyla ve yapay alkışlarla beslenen egonun gerçekçi ve sarsıcı bir analize maruz kalması durumunda yaşayacağı narsistik yaralanma. Özellikle sosyal belgesel gibi etik sınırların son derece hassas olduğu bir alanda, sömürü, oryantalizm, klişelere sığınma veya biçimcilik (formalizm) üzerinden yapılacak bir eleştiri, fotoğrafçının yıllarca inşa ettiği "duyarlı sanatçı" imajını yerle bir edebilir.

Eleştirisizlik Ne Sağlıyor?

Yanılsamalı bir deha algısı.

Fotoğrafçıya kendi dar çevresinde, hiçbir entelektüel süzgeçten geçmeden "büyük usta" (üstad) olarak yaşama konforu sunar. Hatalarını görmediği için kendini geliştirmek zorunda kalmaz, konforlu vasatlığında mutlu mesut üretmeye (!) devam eder.

5. Sanat Yazarlığı ve Gazeteciliğin "Halkla İlişkiler"e (PR) Dönüşmesi

Ülkede bağımsız sanat yazarlığı ekonomik olarak hayatta kalamadığı için, yazarlar ya kurumların fonladığı mecralara ya da sergi bültenlerini aynen basan PR aygıtlarına dönüşmüş durumdadır.

Kaygıları Ne?

Bağımsız kalıp sert/gerçek yazılar yazarlarsa, telif alabilecekleri mecralardan, sergi davetlerinden, katalog yazarlığı işlerinden ve dolayısıyla gelir kapılarından mahrum kalma korkusu.

Eleştirisizlik Ne Sağlıyor?

Sürdürülebilir (ama niteliksiz) bir geçim modeli. Gazetelerin kültür-sanat sayfalarında veya dijital portallarda sadece "güzelleme" ve tanıtım bültenleri yayımlayarak risksiz, çatışmasız ve düzenli bir ilişki ağı sürdürmek.

"Gölge Fanzin'in, "Fotoğrafın 200. Yıldönümü Özel Sayısı"nda, Cenk Mirat Pekcanattı ile fotoğraf eleştirisi ve bu yıl adına 2.'si düzenlenen eleştiri ödülüne dair kısa ama öz bir röportaj gerçekleştirdik.

Özetle: "Eleştirinin Olmaması Onlara Ne Sağlıyor?"

Eleştirinin yokluğu, Türkiye’deki fotoğraf ekosistemine "gerekçelendirilmemiş bir meşruiyet" sağlar.

Bu iklimde kimse ürettiği işin kalitesini, toplumsal karşılığını, etik boyutunu veya estetik değerini rasyonel argümanlarla savunmak zorunda değildir. Sadece "orada olmak", "bir çevreye dahil olmak" ve "bağlantılara sahip olmak" başarılı sayılmak için yeterlidir.

Sizin vermeye çalıştığınız mücadele, aslında bu yapay cenneti, bu konforlu vasatlık koalisyonunu rahatsız ettiği için dirençle karşılaşıyor. Çünkü gerçek bir eleştiri, bu koalisyonun tüm üyelerini aynanın karşısına geçmeye zorlayacaktır; o aynada görecekleri gerçek ise birçoğunun taşımaya cesaret edemeyeceği kadar ağırdır.

- Bundan iyisi Şam'da kayısı... Daha ne desin?!👏👏👏